300 năm sau vẫn không hiểu hết Truyện Kiều

Trong bài 讀小青記 (Độc Tiểu Thanh ký), Nguyễn Du viết

不知三百餘年後
天下何人泣素如

Bất tri tam bách dư niên hậu,
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như ?

Chẳng biết ba trăm năm lẻ nữa,
Thiên hạ ai người khóc Tố Như ?

Đến năm 2020 là 300 năm kể từ ngày Nguyễn Du qua đời, ứng nghiệm với lời thơ. Thiên hạ không biết ai là người khóc ông, nhưng những gì Nguyễn Du viết ta vẫn không hiểu hết.

Nguyễn Huệ Chi, Tạp chí Văn học, tháng 11-1966(Nguyễn Du – Về tác gia và tác phẩm) viết:

Qua các tác phẩm của Nguyễn Du, nét nổi bật chính là sự đề cao xúc cảm. Nguyễn Du là nhà thơ có học vấn uyên bác, nắm vững nhiều thể thơ của Trung Quốc, như: ngũ ngôn cổ thi, ngũ ngôn luật , thất ngôn luật, ca, hành…nên ở thể thơ nào, ông cũng có bài xuất sắc. Đặc biệt hơn cả là tài làm thơ bằng chữ Nôm của ông, mà bằng chứng là ở Truyện Kiều, đã cho thấy thể thơ lục bát “có khả năng chuyển tải nội dung tự sự và trữ tình to lớn của thể loại truyện thơ“.

Chính trên cơ sở này mà trong thơ Nguyễn Du luôn luôn vang lên âm thanh, bừng lên màu sắc của sự sống, hằn lên những đường nét sắc cạnh của một bức tranh hiện thực đa dạng. Và giữa những âm thanh, màu sắc, đường nét vô cùng phong phú đó, Nguyễn Du hiện ra: vừa dạt dào yêu thương, vừa bừng bừng căm giận. Đây là chỗ đặc sắc và cũng là chỗ tích cực nhất trong nghệ thuật của Nguyễn Du. Từ thơ chữ Hán đến truyện Kiều, nó tạo nên cái sức sống kỳ lạ ở hầu hết tác phẩm của ông.

http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguyen_Du

Ngày xưa đi học bằng phương tiện “đi bộ” từ nhà đến trường, để đở cảm giác mõi chân, tôi đã lẫm nhẫm đọc Truyện Kiều, ngồi chờ khách (đi xích lô) tôi đọc Truyện Kiều và vì vậy mà thuộc được nhiều câu trong Truyện Kiều. Nhưng rồi thời gian, công việc, học hành và nhiều thứ khác tôi bỗng … không nhớ Truyện Kiều.

Chúng ta đang tiến lên công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tôi  cũng đã từng đi dạy cao học, cũng đã hướng dẫn 6 Luận văn Thạc sĩ Toán học ra hồn, vậy mà bây giờ … bổng chuyển sang nghiên cứu và đưa ra cách viết mới chữ Nôm. Cách thức gõ chữ Nôm của tôi dễ không ngờ và tôi đã viết nhiều bài về việc này trên blog. Một trong các công cụ được dùng để đưa ra cách gõ đó là toán và tin học .

Nhân đọc toàn bộ Truyện Kiều bằng chữ nôm do Nguyễn Huy Hùng (13703 Sableglen Dr. Houston TX 77014) gõ lại theo bản viết tay năm 1874 tôi nhơ nhớ lại truyện Kiều và nhân lúc ngồi chờ khách (đến mua hàng) tôi tranh thủ viết bài này, không khéo mai mốt vào năm học, mỗi ngày đi dạy 12 tiết sẽ không có thì giờ làm cái công việc mà Nguyễn Du nói “Lời quê góp nhặt dông dài” này.

Tôi sẽ không viết nhiều, chỉ viết vài điều trong số những gì mà mình đã học ở bậc phổ thông tại sài gòn trước năm 1975.

Trước hết lấy hai câu trong Truyện Kiều:

3110    敢 冘 塵 垢 預 𠓨 布 荆
1146    𠼦 牟 崙 粉 打 盧 昆 顛

3110 Dám đem trần cấu dự vào bố kinh
1146 Mượn màu son phấn đánh lừa con đen

Hai câu ở hai đọan khác nhau, ở hai hoàn cảnh khác nhau và thứ tự ngược. Về nghĩa:

  • Trần (chữ Hán) là bụi, cấu (chữ Hán) là cáu bẩn. Vậy “trần cấu” là “bụi  bẩn”.
  • Bố kinh: từ chữ “Bố quần kinh thoa“.  Quần vải và thoa gai là những thứ mà người phụ nữ nghèo ngày xưa hay dùng.   Sách Hậu Hán thư viết rằng Lương Hồng nhà nghèo, học rộng, có khí tiết. Nhiều người có danh vọng trong vùng trọng đức của Hồng muốn gã con gái cho nhưng Hồng một mực từ chối. Cùng huyện có người con gái họ Mạnh vóc người béo mập, đã xấu lại đen, sức có thể nhấc nổi cối đá, quần vải thoa gai, năm 30 tuổi mà vẫn chưa chịu lấy ai, còn đợi người hiền như Hồng mới lấy. Hồng nghe biết chuyện liền đưa lễ xin hỏi làm vợ. Nàng làm nghề giã gạo thuê, về nhà lo việc cơm nước, mỗi lần đưa cơm cho chồng, nàng đều nâng bát lên ngang mày, không dám nhìn thẳng vào mặt chồng. Từ đó chữ  “Bố kinh” ý chỉ người vợ hiền.
  • Câu 1146 giám thị không giải thích gì thêm !

Cái “Vui” là ta bỏ chữ cuối của mỗi câu thành:

敢 冘 塵 垢 預 𠓨 布
𠼦 牟 崙 粉 打 盧 昆

Dám đem trần cấu dự vào bố
Mượn màu son phấn đánh lừa con

để tả cái cảnh cười ra nuớc mắt khi hai bố con ngẫu nhiên gặp nhau ở …

Năm 1983 tôi học cao học Toán tại ĐHSP Hà Nội. Giảng viên tiềng Nga là một thầy giáo rất đẹp trai, thầy lúc đó cũng đã gần 40. Đi dạy mặc quần Jean áo Thun cá sấu. Thầy dạy tiếng Nga rất hay, cũng may tôi học tiếng Nga giỏi nên ông cũng mến tôi. Ông chỉ ngạc nhiên vì tôi ở Miền Nam mà học tiếng Nga giỏi không kém gì các bạn miền bắc, học tiếng Nga từ năm lớp 8 PTTH. Khi dạy thầy hay đưa ra nhiều từ mới và khi giải thích đều liên hệ chúng với tiếng của các nước khác. Ví dụ, ở miền nam ta gọi là “vỏ xe” thì ở miền Bắc họ gọi là “lốp”: Hôm nay bán săm lốp xe đạp – cửa hàng Mậu dịch tràng Tiền viết thông báo như thế. Thầy giải thích sở dĩ người Hà Nội hay gọi là “lốp” là vì xuất phát từ tiếng Pháp “enveloppe” là cái “lốp” xe.

Cũng cái vụ tiếng Pháp này, một hôm thầy vào lớp giới thiệu quyển sách của Guy de Maupassant, quyển “Une vie ” dịch giả dịch là “Một cuộc đời”.

Tôi bỗng nhiên giơ tay:

— Thưa thầy, ở trong miền Nam người ta không dịch là “một cuộc đời”.

— Vậy họ dich là gì? “Une” là “một”, “vie” là cuộc đời – không thể chính xác hơn, chẳng lẻ họ dịch là “một cuộc sống”?

— Thưa thầy không. Trong Truyện Kiều có một câu là:

Thương thay cũng một kiếp người

nên có một tác giả họ dịch là “Cũng một kiếp người”. Em thích cách dịch này hơn.

Bây giờ đọc là Truyện Kiều

2645   傷 台 拱 沒 刧 𠊛

tôi thấy dịch giả chọn 4 chữ cuối của câu để dùng cho tên bản dịch này.

Gần đây, tôi thấy Nhất Hạnh có một cuốn sách, ông đặt tên là “Thả một bè lau”. Ta sẽ không hiểu Nhất Hạnh muốn nói gì về tên gọi này, nếu ta không đọc Truyện Kiều. Theo lời nói đầu của quyển sách, về đọc lại Truyện kiều câu 2698 tôi mới biết:

2698   錢 塘 且 沒 𤿤 𦰤 救 𠊛

Tiền Đường thả một bè lau cứu người

Còn biết bao nhiêu là thứ ở trong Truyện Kiều mà ta vẫn không hiểu hết.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s